در نیمه نخست سده ۲ ق، فقه در طی تحولی سریع مرحله فقه نظام گرا نظام‌گرا را پشت سر گذارده گذاشته و شتابان روی به سوی مرحله ای دیگر یعنی وارد دوره تدوین نهاده بود شد که شکل گیری گروهی با عنوان در پی آن، گروه اصحاب رأی حاصل آغاز همین مرحله در تکوین فقه بودبا تکیه بر اجتهاد فقهی پدید آمد. در میانه سده ۲ ق همان سده، هرچند نزاع بر سر ارأیت و پرسشهای تقدیری نزاعی تقریباً پایان یافته بود، کاهش یافت، اما نزاع محافل دینی در باب استعمال رأی و حدود کاربرد آن موضوعیتی کاملاً متفاوت داشت که اختلاف درباره مشروعیت رأی، دو گروه جدید جریان فقهی را در مقابل یکدیگر نهاده بود گروهی که برابر هم قرار داد: یکی طرفداران رأی فقهی را ارجی ویژه می نهادند و به اصحاب رأی شناخته بودند و گروهی دیگری پیروان سنت که به رویارویی با آنان برخاسته بر پیروی سنت پیشینیان اصرار داشتند اما هنوز در آن روزگار به نام اصحاب حدیث شناخته نمی شدندنمی‌شدند.پیش از آغاز سخن درباره نام این گروه باید یادآور شد که در فرهنگ روایی سده های نخستین آن دوران، اصطلاح «اثر» مفهومی اعم گسترده‌تر از حدیث داشته داشت و افزون بر احادیث مروی از[[پیامبر اسلام]] (ص) روایاتی حاکی از گفتار و کردار رفتار صحابه و تابعان تابعین را نیز شامل می شده استدر بر می‌گرفت. '''[[پرونده:پیامبر.jpg|بندانگشتی|پیامبر(ص)]]''' بررسی نمونه های گوناگون از متون تاریخی حکایت از آن دارد که در دهه های میانی سدهٔ ۲ ،ق، درست در عصر شکوفایی مکتب اصحاب رأی و مقابل شدن آن با مکتب سنت گرا اصطلاحی که شاخص علم پیشینیان بوده و اصطلاح «اثر» در برابر «رأی» به کار می رفته اصطلاح «اثر» بوده است؛ چنانکه به‌کار می‌رفت و تقابل این تقابل میان دو اصطلاح اثر و رأی در عباراتی از زبان آثار فقیهانی چون ابن جريج، زرارة بن اعین جریج و اوزاعی و سفیان ثوری در منابع تاریخی ثبت شده منعکس است.در واقع باید گفت طیفی گروهی از عالمان سنت گرا سنت‌گرا که در سده ۲ ق در برابر بعدها به اصحاب رأی صف آراسته و حدیث معروف شدند، در منابع متأخر زمان خود با عنوان عام '''اصحاب''''''حدیث''' نام یافته اند، به تعبیر عصر خود اصحاب اثر یا '''اصحاب آثار''' خوانده می شده اندشناخته می‌شدند.<ref>مقاله اصحاب حدیث</ref>

از میانه سده ۲ ق، تدوین حدیث که از میانۀ سدۀ ۲ ق جریان جدی آن آغاز گشته بود، در میان اهل اثر به طور روزافزونی تقویت شد که شدت گرفت و با وجود کثرت افزایش احادیث مرفوع و امکان دست رسی به آنها وجهی برای نهادن اعتباری همچون گذشته به مرفوع، اعتبار آثار صحابه و تابعین وجود نخواهد داشتکاهش یافت.به به‌تدریج، در هر روی با روند تدوین دو جریان اصحاب رأی و نیز افزایش ارتباط بین بومها به تدریج باب اصحاب اثر، نقد نسبت نظری به جایگاه آثار و محدود کردن دامنه آثار معتبر چه در محافل اصحاب اثر و چه در محافل اصحاب رأی گشوده آغاز شد و کسانی چون [[قاضی ابویوسف]] و [[محمدبن ادریس شافعی]] در دو حوزه به نقد نظری جایگاه آثار به عنوان مستند شرعی برخواستنداین زمینه پیشگام بودند.<ref>مقاله اصحاب حدیث</ref> اصحاب حدیث از در ربع دوم سده ۲ ق تا پایان آن سده همان سده، عنوان «اصحاب حدیث» در [[عراق]] به مفهومی خاص و متفاوت با مفهوم اصطلاحی مورد بحث به کار میرفته است. در روایاتی از زبان [[سلیمان اعمش]] گروهی با عنوان اصحاب حدیث مورد عتاب قرار گرفته اند که مقصود از آن کسانی جز طلاب حدیث نبوده که ناآگاه به آداب ندانی برخی از آنان در تعلم استاد را به ستوه آورده است. شواهد متعددی از ربع دوم همان سده در دست است که رواج همین کاربرد را دست کم در عراق نشان می‌دهد علمی اطلاق می‌شد و نمونه هایی دیگر حکایت از آن دارند که این کاربرد تا اواخر پایان سده ۲ ق دوام داشته استادامه یافت. اما در نیمه نخست سدهٔ سده ۳ ق اصحاب حدیث با بار معنایی پیروان حدیث نبوی مفهومی افتخار آمیز ق، معنای این عنوان تغییر یافت و سنت گرایانی برجسته مفهومی افتخارآمیز یافت؛ سنت‌گرایانی چون [[احمد بن حنبل]] و [[اسحاق بن راهویه]] خود و همفکرانشان را اصحاب حدیث خواندندمی‌نامیدند.در ادامه، این راستا عنوان به تدریج زمینه ای برای گروههای مختلف فکری پدید آمد که اصحاب حدیث را عنوانی مفهومی عام برای سنت گرایان تلقی کنند و بدون در نظر گرفتن مراحل تمام سنت‌گرایان تبدیل شد، بی‌توجه به تفاوت‌های تاریخی و تمایزهای فکری این نام را هم بر متأخران و هم بر متقدمان اطلاق نمایندآنان.<ref>مقاله اصحاب حدیث</ref>

در مقایسه ای کلی میان باور متقدمان و متأخران از اصحاب حدیث البته با صرف نظر از جزئیات می توان گفت که گرایش غالب در میان ایشان 1. تفسیر نصوص اعتقادی: تکیه بر ظاهر نصوص اعتقادی از کتاب آیات و روایات بدون تأویل و سنت بوده است. آنچه تعالیم تحلیل عقلی؛ تأکید احمد بن حنبل، پیشوای اصحاب حدیث متأخر را از متقدمان اصحاب اثر متمایز می‌سازد عمده اختلافی است که در شیوه برخورد آنان با نصوص اعتقادی وجود داشته است. چه حنبل بر پرهیز شدید احمد از هر گونه تأویل و برداشت درایی از نصوص قرآنی و متون روایی و اصرار بر باور آوردن به ظاهر نصوص بی چون و چرا و بدون تلاشی در جهت تحلیل عقلی آنها، نظام اعتقادی احمد و اصحاب حدیث متأثر از او را به صورت يك مجموعه توجیه نشده از قالب‌های مأثور در آورده است. آنچه به عنوان اساسی ترین اختلاف در میان گروه‌های گوناگون اصحاب حدیث می‌توان عنوان کرد اختلاف دیدگاه‌های ایشان در مباحث سیاسی، اعتقادی، امامت و قیام به سیف است؛ در حالی که در مباحث محض کلامی چون صفات باری قدر و منزلت فاسق کمتر اختلافی در میان اصحاب حدیث به چشم می‌خورد.<ref>مقاله اصحاب حدیث</ref>.

از طرفی اهل حدیث بر این باور بودند که ایمان شامل قول، عمل و نیت است و قابل افزایش و کاهش است2. از طرفی، معتقد بودند که همه چیز به تقدیر خداوند است و انسان‌ها نمی‌توانند از قضا و اختلافات درون‌جریانی: اتفاق‌نظر در مسائل کلامی چون صفات باری، قدر گریزی داشته باشند. همچنین خلافت و منزلت فاسق؛ اما اختلاف در مسائل سیاسی، امامت را تا روز قیامت از آن [[قریش]] می‌دانستند و جهاد را لازم می‌دانستند حتی اگر امام عادل نباشد.قیام با شمشیر<ref>تاریخ فرق و مذاهب اسلامی، ص70مقاله اصحاب حدیث</ref>[[پرونده:قرآن.jpeg|بندانگشتی|کتاب قرآن ]]

علاوه بر این، 5. مسائل سیاسی و دینی: *خلافت از آنِ قریش تا روز قیامت است. *جهاد حتی با امام ظالم واجب است. *نماز جمعه، عیدین و حج و نماز عیدین را بدون امام پذیرفته نمی‌دانستند و صحیح نیست. *صدقات و مالیات‌ها باید در اختیار سلاطین باشد حتی اگر به حاکمان ظالم باشندسپرده شود<ref>تاریخ فرق و مذاهب اسلامی، ص70</ref>.  6. از سویی دیگر، تکفیر مسلمانان به خاطر گناهانشان را : تکفیر گناه‌کاران جایز نمی‌دانستند نیست، مگر در موارد خاص<ref>تاریخ فرق و مذاهب اسلامی، ص70</ref>. 7. ایمان به غیبیات: باور به عذاب قبر، صراط، میزان، نفخ صور، بهشت و جهنم نیز ایمان داشتند <ref>تاریخ فرق و [[مذاهب اسلامی، ص70</ref>. 8. قرآن: قرآن]] را کلام خدا و غیر مخلوق می‌دانستند.است <ref>تاریخ فرق و مذاهب اسلامی، ص70</ref>.

رواج دقیق ترین اطلاعات دربارۀ پراکندگی جغرافیایی مذاهب اصحاب حدیث در سدهٔ ۴ ق مرهون گزارش‌های [[مقدسی]] است. او قلمرو اصلی این مذاهب را اقالیم [[شام]] اقور (بلاد جزیره) و [[رحاب]] (آذربایجان و ارمنیه) دانسته و در تفصيل مطلب، مذهب فقهی اصحاب حدیث در سدهٔ اقور و رحاب را [[حنبلی]] و در شام را [[اوزاعی]] گفته است.<ref>مقاله اصحاب حدیث</ref> *نقشه پراکندگی جغرافیایی مذاهب اصحاب حدیث در سده ۴ و ۵ ق:1. اقالیم شام: اصحاب حدیث در این منطقه پیرو مذهب اوزاعی بودند <ref>مقاله اصحاب حدیث</ref>. 2. اقور (بلاد جزیره) و رحاب (آذربایجان و ارمنیه): مذهب حنبلی رواج داشته است <ref>مقاله اصحاب حدیث</ref>. 3. جنوب شرقی ایران (فارس، کرمان تا سواحل جنوب): پیروان ابن راهویه حضور داشته‌اند که احتمالاً همان اصحاب حدیث این مناطق‌اند <ref>مقاله اصحاب حدیث</ref>.

دقیق ترین اطلاعات دربارۀ پراکندگی جغرافیایی مذاهب اصحاب حدیث در سدهٔ ۴ ق مرهون گزارش‌های [[مقدسی]] است4. او قلمرو اصلی این مذاهب را اقالیم [[شام]] اقور (بلاد جزیره) و [[رحاب]] (آذربایجان و ارمنیه) دانسته و در تفصيل مطلب، اقلیم سند: اکثریت مردم بر مذهب اصحاب حدیث بودند، اما حنبلیان در اقور و رحاب را [[حنبلی]] و در شام را [[اوزاعی]] گفته است.آن‌جا حضور نداشتند<ref>مقاله اصحاب حدیث</ref>.

افزون بر این مقدسی بدون آنکه از قلمرو روشنی سخن گوید به گستردگی پیروان ابن راهویه در عصر خود اشاره کرده است، راهویانی که بعید نیست همان اصحاب حدیثی باشند که جغرافی نویسان سده ۴ ق، از غلبه آنان در گستره وسیعی از جنوب شرقی ایران، مشتمل بر اقلیم [[فارس]] و [[کرمان]] تا سواحل جنوب سخن گفته اند. این سخن مقدسی که در اقلیم [[سند]] اکثر مردم بر مذهب اصحاب حدیثند و در آنجا مذهب حنبلی راه ندارد، در صورت پذیرش یکپارچگی این صاحب حديثان با اصحاب حدیث کرمان، احتمال راهوی بودن آنان را استوارتر می‌سازد5. مذهب سفیان ثوری افزون بر رواج : در محیط عراق در بخشی عراق، بخش‌هایی از [[یمن]] و مناطقی از جبال ایران چون مانند دینور دست کم تا اواخر سده ۴ ق پیروانی داشته داشت و تا اواخر سده ۵ ق به حیات محدود خود ادامه داده است.دوام آورد <ref>مقاله اصحاب حدیث</ref>.

* [https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://jrt.shirazu.ac.ir/article_1330.html&ved=2ahUKEwivlfnjk6yNAxUYSaQEHaDtHSUQFnoECB0QAQ&usg=AOvVaw0hZextipaB9561TEgdUkKh تشبیه، تفویض و تأویل در مکتب اصحاب حدیث، هادی حجت، فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز، پیاپی 20، صفحات 125_156، پاییز 1385.]* [https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://ensani.ir/fa/article/382165/%25D8%25AA%25D8%25AD%25D9%2584%25DB%258C%25D9%2584-%25D9%2585%25D9%2581%25D9%2587%25D9%2588%25D9%2585-%25D8%25B5%25D8%25AD%25D8%25A7%25D8%25A8%25DB%258C-%25D8%25A7%25D8%25B2-%25D8%25AF%25DB%258C%25D8%25AF%25DA%25AF%25D8%25A7%25D9%2587-%25D8%25A7%25D8%25B5%25D8%25AD%25D8%25A7%25D8%25A8-%25D8%25AD%25D8%25AF%25DB%258C%25D8%25AB&ved=2ahUKEwjcrYCxk6yNAxXmMfsDHVBKHXkQFnoECBQQAQ&usg=AOvVaw11T_S10AJBwVaHa95_IWuy تحلیل مفهوم صحابی از دیدگاه اصحاب حدیث، علی عبدالله زاده و محمود کریمی، دوفصلنامه علمي پژوهشي «مطالعات قرآن و حديث»، سال يازدهم، شمارة اول، پاييز و زمستان 1396 ،پياپي21 ،صص205-22.]

* [https://www.cgie.org.ir/fa/article/230725/%D8%A7%D8%B5%D8%AD%D8%A7%D8%A8-%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB اصحاب حدیث]، حدیث، احمدپاکتچی، دایره المعارف بزرگ اسلامی، جلد نهم ].* [https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://archive.org/details/abu-abdurahman-kurdi-f_barid_20180113_2000&ved=2ahUKEwj8n7bKlKyNAxVQV6QEHUsZNuQQFnoECB8QAQ&usg=AOvVaw3y1B1G0LURT-_R3i9lPASK سیر تاریخی مذاهب اهل سنت و جماعت، فریدون اسلام نیا، 1389. 793ص.]* [https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://samta.samt.ac.ir/product/13586/%25D8%25AC%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2585%25D8%25B9-%25D8%25AD%25D8%25AF%25DB%258C%25D8%25AB%25DB%258C-%25D8%25A7%25D9%2587%25D9%2584-%25D8%25B3%25D9%2586%25D8%25AA&ved=2ahUKEwiwlYu1lqyNAxWdTKQEHawnLo8QFnoECCAQAQ&usg=AOvVaw2Kv25mKQn4E4rfUxN-DZG7 جوامع حدیثی اهل سنت، مجید معارف، 1383. 252ص.]