۱۱۵
ویرایش
تغییرات
بدون خلاصه ویرایش
{{جعبه اطلاعات فرقه| عنوان =معتزله| تصویر = تعريف ==اعتزال به معنای کنارهگیری است. در فرهنگ اسلام، دو گروه به این نام خوانده شدهاند. بنابر آنچه نوبختی آورده است، نام معتزله نخستین بار بر یک گروه سیاسی اطلاق شد. بر طبق این گزارش، پس از آنکه امام علی علیهالسلام به خلافت رسید، عبدالله بن عمر، محمد بن مسلمه انصاری، اسامه بن زید و سعد بن ابی وقاص از امام کنارهگیری کردند و از ستیز با او و نیز از همراهی و حمایت وی در جنگها خودداری کردند. این دسته را [[پرونده:کتاب معتزله خواندند و دلیل این نامگذاری، کنارهگیری آنان از امام و امت اسلامی بود(۱۴۰).jpg|بندانگشتی]]برخی | توضیح تصویر =کتاب معتزله سیاسی را کنارهگیران از امام حسن علیهالسلام و معاویه دانستهاند(۱۴۱).گروه دیگری که به معتزله معروف شدند دستهای از متکلمان به پیشوایی |مؤسس = واصل بن عطا (۸۰ - ۱۳۱ هـ.ق) بودند. این گروه همان معتزله هستند.| گرایش = سنی| گستره جغرافیایی = بصره، بغداد| علل پیدایش =| نامهای دیگر = قدریه| فرقهها = کلامی| باورها = عقلگرایی}}
'''اعتزال''' بهمعنای کنارهگیری است و در تاریخ اسلام بر دو گروه اطلاق شدهاست. نخست، گروهی از صحابه که پس از خلافت [[امام علی علیهالسلام]] از همراهی یا مقابله با او در جنگها خودداری کردند، از جمله [[عبدالله بن عمر]]، [[محمد بن مسلمه]]، [[اسامه بن زید]] و [[سعد بن ابی وقاص]]. اینان بهسبب کنارهگیری از امام و امت، «معتزله» خوانده شدند.
<br>
کاربرد دوم این واژه به فرقهای کلامی بازمیگردد که بنیانگذارش [[واصل بن عطا]] (۸۰–۱۳۱ هـ.ق) بود. گفته شده واصل بهدلیل اختلاف نظر با [[حسن بصری]] از حلقه درس او کناره گرفت و این اقدام، منشأ نامگذاری فرقه معتزله شد.<br>
برخی نیز دلیل این نام را کنارهگیری آنان از مذاهب رایج دانستهاند<ref>آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،63.</ref>.
معتزله با تأکید بر «عدل» و «توحید»، به «اصحاب عدل و توحید» معروف شدند و از آنان با عنوان «[[قدریه]]» نیز یاد شدهاست<ref>الملل و النحل،34.</ref> زیرا معتزله ادامۀ طبیعی برای قدریه به شمار میروند، چرا که باورهای مشترک بسیاری با یکدیگر دارند<ref>معتزله، ویکیشیعه.</ref>.
==روابط با خلفاپیدایش==معتزله در عصر بنی امیه با دستگاه حکومت روابط خوبی نداشتند، گرچه یزید [[پرونده:Download.jpg|بندانگشتی]]نخستین جرقههای شکلگیری مکتب معتزله، به کنارهگیری [[واصل بن ولید در دوره کوتاه حکومتش عطا]] از آنان حمایت میکردحلقه درس [[حسن بصری]] بازمیگردد. معتزله بهنقل از [[شهرستانی]]، روزی در اوایل حکومت بنی عباس حالت بیطرفی مجلس حسن بصری درباره حکم مرتکب کبیره پرسشی مطرح شد. گروهی چون [[خوارج]] (وعیدیه) او را کافر میدانستند و [[مرجئه]] بر این باور بودند که گناه به ایمان آسیب نمیزند. پیش از پاسخ حسن بصری، واصل بن عطا نظر خود گرفتند؛ اما در عصر منصور را چنین بیان کرد: «مرتکب کبیره نه مؤمن است و به ویژه نه کافر، بلکه در دوران مامون که خود با کلام و فلسفه آشنایی داشت، مورد توجه جایگاهی میان این دو قرار گرفتنددارد». نزدیکی معتزله به دربار عباسی چنان بالا سپس از مجلس کناره گرفت که مامون و پس از او معتصم و واثق، در کنار ستونی به شرح دیدگاه خود را معتزلی خواندند و از معتزله سخت حمایت کردندپرداخت. حسن بصری در همین هنگام بود که جدال بر سر خلق قرآن شدت گرفت و این سؤال مطرح شد که آیا کلام خدا واکنش گفت: «واصل از صفات فعل است و مخلوق و حادث میباشد یا ما کناره گرفت»؛ از صفات ذات است آن پس، او و خالق پیروانش به «معتزله» شهرت یافتند<ref>آشنایی با فرق و قدیم است؟مذاهب اسلامی،63.</ref>.
==گسترشسیر تاریخی==مکتب اعتزال معتزله در بصره به وجود آمد و رشد کرد؛ دورهٔ [[بنیامیه]] نفوذی نداشتند، اما در اواخر سده دوم هجری، بشر بن معتمر (مآغاز خلافت [[عباسیان]]، بهویژه در زمان [[مأمون]]، مورد حمایت قرار گرفتند. ۲۱۰ هـ.ق) که یکی از دانشآموختگان مدرسه بصره بود به بغداد سفر کرد در این دوره، برخی خلفا مانند مأمون، [[معتصم]] و مدرسه معتزله بغداد [[واثق]] خود را تأسیس کرد معتزلی میخواندند و به ترویج اصول مکتب اعتزال در بغداد همت گماشتنظریهٔ «خلق قرآن» را رسمی کردند. ضمن آنکه در برخی جزئیات این دیدگاه موجب برخورد با آرای بزرگان بصره مخالفت کرد، بشر به شیعه گرایش داشتمخالفان، از جمله [[احمد بن حنبل]]، شد. میتوان گفت <br>با روی کار آمدن [[متوکل]]، که در مجموع، معتزله بغداد بیش از مخالفان معتزله بصره به عقاید شیعه نزدیک استبود، حمایت دولتی پایان یافت، آثارشان سوزانده شد و فعالیتشان محدود گردید<ref>آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،64.</ref>.
==عقاید مهم==
'''روش عقلگرایانه'''<br>
معتزله با تکیه بر عقل، باور داشتند که اصول دین باید بر پایه استدلال عقلی پذیرفته شود، نه تعبد صرف. بهنظر آنها، نقل تنها زمانی پذیرفتنی است که با عقل هماهنگ باشد. این روش در واکنش به مناظره با [[زنادقه]] و دفاع عقلانی از دین پدید آمد و بهتدریج به ابزار استنباط دینی نیز بدل شد<ref>آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،66-65.</ref>.
'''اصول اندیشه'''<br>
# توحید: انکار صفات زاید بر ذات خداوند؛ تمام صفات الهی عین ذات او هستند.
# عدل: خداوند عادل است و هرگز کار قبیح انجام نمیدهد. افعال خوب و بد ذاتاً چنیناند و عقل توان شناخت آنها را دارد.
# منزله بین المنزلتین: مرتکب گناه کبیره نه مؤمن است و نه کافر، بلکه در جایگاهی میان این دو قرار دارد.
# وعد و وعید: خداوند به وعدههای پاداش و کیفر خود وفادار است و گناهکار بیتوبه را نمیبخشد.
# امر به معروف و نهی از منکر: وظیفهای شرعی که باید با شرط تأثیر و در صورت لزوم با اقدام عملی اجرا شود<ref>آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،67-66.</ref>.
==پراکندگی جمعیت==
مکتب اعتزال در آغاز در [[بصره]] شکل گرفت و رشد یافت، اما در اواخر سده دوم هجری، با مهاجرت [[بشر بن معتمر]] به [[بغداد]] و تأسیس مدرسهای معتزلی در آنجا، این مکتب به پایتخت عباسیان نیز راه یافت. معتزله بغداد با تأثیرپذیری از آراء شیعه، در برخی اصول با معتزله بصره تفاوت داشتند و به شیعه نزدیکتر بودند<ref>آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،64.</ref>.
این مکتب، افزون بر دو شاخه اصلی بغداد و بصره، به بیش از بیست گروه تقسیم شد که با وجود اتفاق نظر در پنج اصل بنیادین آن، در بیشتر مسائل دیگر اختلاف نظر داشتند<ref>فرقه معتزله، ویکیفقه.</ref>.
==منابع تکمیلی==
* [https://ketabnak.com/book/122720/%D9%85%D8%B9%D8%AA%D8%B2%D9%84%D9%87 معتزله: بررسی و تحقیق در بیان احوال، افکار و آثار معتزله، محمود یزدیمطلقفاضل، مشهد: نشر قاف، ۱۳۸۶، چاپ دوم.]
* [https://noorlib.ir/book/info/12293/%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D8%AA%D8%B2%D9%84%D9%87-%D9%88-%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D9%87 شیعه در برابر معتزله و اشاعره، هاشم معروف الحسنی، مترجم محمدصادق عارف، مشهد: آستان قدس رضوی، ۱۳۷۹، چاپ سوم.]
