{{جعبه اطلاعات فرقه| عنوان =معتزله| تصویر = تعريف [[پرونده:کتاب معتزله.jpg|بندانگشتی]]| توضیح تصویر =کتاب معتزله|مؤسس =واصل بن عطااعتزال به معنای کناره‌گیری است. در فرهنگ اسلام، دو گروه به این نام خوانده شده‌اند. بنابر آنچه نوبختی آورده است، نام معتزله نخستین بار بر یک گروه سیاسی اطلاق شد. بر طبق این گزارش، پس از آنکه امام علی علیه‌السلام به خلافت رسید، عبدالله بن عمر، محمد بن مسلمه انصاری، اسامه بن زید و سعد بن ابی وقاص از امام کناره‌گیری کردند و از ستیز با او و نیز از همراهی و حمایت وی در جنگ‌ها خودداری کردند. این دسته را معتزله خواندند و دلیل این نامگذاری، کناره‌گیری آنان از امام و امت اسلامی بود(۱۴۰).<ref>تاریخ فرق و مذاهب اسلامی، ص140.</ref>| گرایش = سنی| گستره جغرافیایی = بصره، بغداد| علل پیدایش =| نام‌های دیگر = قدریه| فرقه‌ها = کلامی| باورها = عقل‌گرایی}}

==شکل‌گیری==شهرستانی '''اعتزال''' به‌معنای کناره‌گیری واصل از درس حسن بصری را به این صورت نقل می‌کند: شخصی است و در مجلس درس حسن بصری از او پرسید: «در روزگار ما جماعتی پیدا شده‌اند که مرتکب کبیره را کافر می‌دانند. این تاریخ اسلام بر دو گروه "وعیدیه" (خوارج) نام دارنداطلاق شده‌است. جمع دیگر معتقدند نخست، گروهی از صحابه که گناه به ایمان آسیبی نمی‌رساند. این گروه "مرجئه" هستند. عقیده تو در این باره چیست؟»حسن پس از خلافت [[امام علی علیه‌السلام]] از همراهی یا مقابله با او در اندیشه فرو رفت، اما پیش جنگ‌ها خودداری کردند، از آنکه لب به سخن بگشاید، یکی جمله [[عبدالله بن عمر]]، [[محمد بن مسلمه]]، [[اسامه بن زید]] و [[سعد بن ابی وقاص]]. اینان به‌سبب کناره‌گیری از شاگردان گفت: «مرتکب کبیره نه مؤمن است و نه کافر، بلکه جایگاه او میان کفر امام و ایمان است (منزله بین المنزلتين)امت، «معتزله» خوانده شدند.»<br>کاربرد دوم این مرد واژه به فرقه‌ای کلامی بازمی‌گردد که بنیان‌گذارش [[واصل بن عطا ]] (۸۰–۱۳۱ هـ.ق) بود که اولین عقیده مکتب اعتزال را بیان می‌کرد. وی آن گاه به کنار یکی از ستون‌های مسجد رفت و به توضیح عقیده خویش پرداخت و در پی آن گفته شده واصل به‌دلیل اختلاف نظر با [[حسن بصری گفت: «واصل ]] از ما حلقه درس او کناره گرفت (اعتزال عنا واصل)و این اقدام، منشأ نام‌گذاری فرقه معتزله شد.» <br>برخی نیز دلیل این نام را کناره‌گیری آنان از همان روز واصل مذاهب رایج دانسته‌اند<ref>آشنایی با فرق و پیروانش به معتزله موسوم گشتند(۱۴۵)مذاهب اسلامی،63.</ref>.

از واصل بن عطا چهار نظریه نقل شده است:# منزلة بين المنزلتين: میان ایمان معتزله با تأکید بر «عدل» و کفر مرتبه‌ای وجود دارد که «توحید»، به مرتکب کبیره اختصاص دارد.# نفی صفات از خداوند متعال: واصل به این دلیل که لازمه اثبات صفات قدیم برای خداوند تعدد قدما «اصحاب عدل و توحید» معروف شدند و تعدد آلهه است، صفات الهی را انکار می‌کرد.# اختیار انسان: از آنجا که خداوند حکیم و عادل است و شر و ظلم به او منسوب نمی‌شود، جایز نیست انسان‌ها را به گناه مجبور کند و سپس آنان را به مجازات رساند. پس انسان‌ها در انجام کارهای خود مختار با عنوان «[[قدریه]]» نیز یاد شده‌است<ref>الملل و آزادندالنحل،34.# حق و باطل: واصل درباره امام علی علیه‌السلام و مخالفان او و نیز درباره عثمان و مخالفانش، معتقد بود </ref> زیرا معتزله ادامۀ طبیعی برای قدریه به شمار می‌روند، چرا که یکی از دو گروه حق و دیگری باطل و فاسق است؛ اما مشخص نیست که کدام گروه حق و کدام یک باطل هستندباورهای مشترک بسیاری با یکدیگر دارند<ref>معتزله، ویکی‌شیعه.</ref>.

==روابط با خلفاپیدایش==معتزله در عصر بنی امیه با دستگاه حکومت روابط خوبی نداشتند، گرچه یزید [[پرونده:Download.jpg|بندانگشتی]]نخستین جرقه‌های شکل‌گیری مکتب معتزله، به کناره‌گیری [[واصل بن ولید در دوره کوتاه حکومتش عطا]] از آنان حمایت می‌کردحلقه درس [[حسن بصری]] بازمی‌گردد. معتزله به‌نقل از [[شهرستانی]]، روزی در اوایل حکومت بنی عباس حالت بی‌طرفی مجلس حسن بصری درباره حکم مرتکب کبیره پرسشی مطرح شد. گروهی چون [[خوارج]] (وعیدیه) او را کافر می‌دانستند و [[مرجئه]] بر این باور بودند که گناه به ایمان آسیب نمی‌زند. پیش از پاسخ حسن بصری، واصل بن عطا نظر خود گرفتند؛ اما در عصر منصور را چنین بیان کرد: «مرتکب کبیره نه مؤمن است و به ویژه نه کافر، بلکه در دوران مامون که خود با کلام و فلسفه آشنایی داشت، مورد توجه جایگاهی میان این دو قرار گرفتنددارد». نزدیکی معتزله به دربار عباسی چنان بالا سپس از مجلس کناره گرفت که مامون و پس از او معتصم و واثق، در کنار ستونی به شرح دیدگاه خود را معتزلی خواندند و از معتزله سخت حمایت کردندپرداخت. حسن بصری در همین هنگام بود که جدال بر سر خلق قرآن شدت گرفت و این سؤال مطرح شد که آیا کلام خدا واکنش گفت: «واصل از صفات فعل است و مخلوق و حادث می‌باشد یا ما کناره گرفت»؛ از صفات ذات است آن پس، او و خالق پیروانش به «معتزله» شهرت یافتند<ref>آشنایی با فرق و قدیم است؟مذاهب اسلامی،63.</ref>.

==گسترشاشخاص مهم==* '''واصل بن عطا (۸۰–۱۳۱ هـ.ق)''': بنیان‌گذار مکتب اعتزال در بصره به وجود آمد اعتزال؛ نظریه «منزلة بین المنزلتین» را مطرح کرد و رشد کرد؛ اما در اواخر سده دوم هجری، بشر از مجلس [[حسن بصری]] کناره گرفت.* '''عمرو بن معتمر عبید (م. ۲۱۰ ۸۰–۱۴۳ هـ.ق) که یکی ''': جانشین واصل و از دانش‌آموختگان مدرسه بصره بود نخستین نظریه‌پردازان اعتزالی؛ به بغداد سفر کرد و مدرسه معتزله بغداد را تأسیس کرد تبیین و به ترویج اصول مکتب تثبیت آموزه‌های اعتزال پرداخت.* '''ابوالهذیل علاف (۱۳۵–۲۳۵ هـ.ق)''': از متکلمان برجسته معتزله؛ در بغداد همت گماشتتنظیم نظام فکری این مکتب نقش کلیدی داشت.* '''ابراهیم نظام (۱۶۰–۲۳۱ هـ. ضمن آنکه ق)''': متکلم و منتقد نوگرای معتزلی؛ با دیدگاه‌هایی نو در برخی جزئیات زمینه الهیات و نقد فلسفی شناخته می‌شود<ref>آشنایی با آرای بزرگان بصره مخالفت کرد، بشر به شیعه گرایش داشتفرق و مذاهب اسلامی،64. می‌توان گفت که در مجموع، معتزله بغداد بیش از معتزله بصره به عقاید شیعه نزدیک است</ref>.

به سخن دیگر، نقش نقل در مکتب اعتزال، تأیید {{تاریخ فرق و ارشاد به حکم عقل است و خود به تنهایی منبع مستقلی محسوب نمی‌شود. معمولاً این مبنا در قالب قاعده معروف معتزله "الفكر قبل ورود السمع" بیان می‌شود. برخی از معتزله تا آنجا پیش رفتند که همه واجبات را عقلی دانسته و بر آن شدند که عقل حسن و قبح همه افعال را درک می‌کند (۱۴۸).مذاهب اسلامی}}

زیاده‌روی ==عقاید مهم=='''روش عقل‌گرایانه'''<br>معتزله در عقل‌گرایی، عمدتاً به این سبب بود با تکیه بر عقل، باور داشتند که آنان در صف مقدم جدال و پیکار اصول دین باید بر پایه استدلال عقلی پذیرفته شود، نه تعبد صرف. به‌نظر آن‌ها، نقل تنها زمانی پذیرفتنی است که با زنادقه و مخالفان دین قرار داشتند و دائماً با آنان مناظره می‌کردندعقل هماهنگ باشد. از این رو برای تحکیم عقاید دینی روش در واکنش به وسیله ادله عقلی مناظره با [[زنادقه]] و عرضه اصول اسلامی به گونه‌ای که مورد پسند همگان قرار گیرد، تلاش بسیار کردند. این کار به تدریج موجب شد تا آنان روشی را که در مقام دفاع عقلانی از دین پدید آمد و به‌تدریج به کار می‌گرفتند، به مقام ابزار استنباط و استخراج معارف دینی سرایت دهند نیز بدل شد<ref>آشنایی با فرق و نقش اصلی و تأسیسی را به عقل و مبادی عقلانی واگذار کنندمذاهب اسلامی،66-65.</ref>.

به نظر می‌رسد که در زمان پایه‌گذاری ==پراکندگی جمعیت==مکتب اعتزال به دست واصل در آغاز در [[بصره]] شکل گرفت و رشد یافت، اما در اواخر سده دوم هجری، با مهاجرت [[بشر بن عطا، ملاک معتزلی بودن صرفاً اعتقاد معتمر]] به منزله بین المنزلتین بود (۱۵۱). اما به تدریج [[بغداد]] و تأسیس مدرسه‌ای معتزلی در طول زمان، اعتقاد آنجا، این مکتب به چهار اصل دیگر یعنی توحید، عدل، وعد و وعید، امر به معروف و نهی پایتخت عباسیان نیز راه یافت. معتزله بغداد با تأثیرپذیری از منکر نیز بر فهرست عقاید آراء شیعه، در برخی اصول با معتزله افزوده شد بصره تفاوت داشتند و از ویژگی‌های این مکتب به شمار آمدشیعه نزدیک‌تر بودند<ref>آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،64.</ref>.

===اصول اندیشه===# توحید: توحید مراتب و معانی گوناگونی دارد که مهم‌تر از همه توحید ذاتی، توحید صفاتی و توحید افعالی است. توحید ذاتی به این معنا است که ذات پروردگار یگانه است و مثل و مانند ندارد. توحید ذاتی مورد قبول همه فرقه‌های اسلامی است، اما درباره توحید صفاتی و توحید افعالی در میان متکلمان اختلاف نظر جدی وجود دارد. معتزله مکتب، افزون بر خلاف اشاعره، معتقد به توحید صفاتی دو شاخه‌ اصلی بغداد و منکر توحید افعالی‌اند. در بحث عدل و نیز در بررسی عقاید اشاعره بصره، به توحید افعالی خواهیم پرداخت و در اینجا تنها توحید صفاتی را بررسی می‌کنیم:شهرستانی درباره اعتقاد معتزله به توحید صفاتی می‌گوید: «این سخن در آغاز ناپخته بود و واصل بن عطا در اثبات دیدگاه خود به این استدلال ساده اکتفا می‌کرد که لازمه اثبات صفات قدیم برای خدا تعدد خدایان است. یعنی لازمه پذیرفتن توحید ذاتی، توحید صفاتی است.» بعدها پیروان واصل در توضیح عقیده او بیان داشتند بیش از بیست گروه تقسیم شد که معنای توحید صفاتی، انکار مطلق صفات نیست، بلکه مراد انکار صفات زاید بر ذات الهی و در نتیجه عینیت همه صفات با ذات اوست (۱۵۲).در واقع معتزله با این نظریه در صدد رد اعتقاد اصحاب حدیث، مبنی بر اثبات صفات زاید بر ذات بودند. اگرچه انکار این نوع صفات مورد وجود اتفاق معتزله بود، اما نظر در فروع و جزئیات این مسئله، تفاسیر مختلفی از سوی معتزلیان مطرح شده است که مهمترین آنها عبارتند از:* نظریه واصل بن عطا که صرفاً به انکار صفات زاید بر ذات می‌پرداخت و تحلیل بیشتری از واقعیت صفات الهی ارائه نمی‌کرد.* نظریه ابوالهذیل علاف که تحلیل مسئله صفات، به عینیت صفات الهی با ذات او رسید. گفتاری که از ابوالهذیل پنج اصل بنیادین آن، در این باره نقل شده چنین است: "ان البارى تعالى عالم بعلم و علمه ذاته". بنابراین، طبق این تقریر، صفات الهی مثل علم، مورد پذیرش است، اما این صفات چیزی غیر از ذات نبوده بلکه عین ذات هستند.نظریه ابوعلی جبائی که به انکار صفات و نیابت ذات از صفات باور داشت و در بیان بیشتر مسائل دیگر اختلاف نظر خویش می‌گفت: "البارى تعالى عالم لذاته" (یعنی خداوند برای عالم بودن به صفت علم نیازی ندارد بلکه او به ذات خویش عالم است و جاهل نیست). (۱۵۴)نظریه ابوهاشم جبائی که برخلاف پدرش ابو علی، صفت الهی را پذیرفت، ولی آنها را احوال دانست. این نظر را می‌توان حد وسطی میان نظریه انکار صفات زاید بر ذات خدا (معتزله) و نظریه اثبات صفات زاید بر ذات اصحاب حدیث قلمداد کردداشتند<ref>فرقه معتزله، ویکی‌فقه. ابوهاشم بر آن بود که عالم بودن خدا به معنای اثبات حالتی به نام علم است و "حال" صفتی است که نه موجود است و نه معدوم، نه معلوم است و نه مجهول، یعنی حال به تنهایی قابل شناخت نیست، بلکه همیشه همراه با ذاتی شناخته می‌شود. اثر حال این است که شخص را از اشخاص دیگر جدا می‌کند.اگر حال را موجود بدانیم، نظریه ابوهاشم به رای صفاتیه باز می‌گردد که بر آن اساس صفات زاید بر ذات اثبات می‌شود، و اگر حال را معدوم بدانیم، این نظریه به انکار صفات زاید بر ذات می‌گراید که از سوی دیگر معتزلیان بیان شده است. نظریه ابوهاشم آن‌گاه از دیگر آرا متمایز خواهد شد که احوال نه موجود باشند و نه معدوم، گرچه در این فرض اشکالات متعددی از جمله لزوم ارتفاع نقیضین مطرح خواهد شد</ref>. (۱۵۵)

همان‌طور که می‌بینیم، از پنج اصل ==منابع تکمیلی==* [https://ketabnak.com/book/122720/%D9%85%D8%B9%D8%AA%D8%B2%D9%84%D9%87 معتزله: بررسی و تحقیق در بیان احوال، افکار و آثار معتزله، تنها دو اصل محمود یزدی‌مطلق‌فاضل، مشهد: نشر قاف، ۱۳۸۶، چاپ دوم.]* [https://noorlib.ir/book/info/12293/%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1- توحید و عدل %D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1- از اصول مهم اعتقادی‌اند، اما دو اصل دیگر %D9%85%D8%B9%D8%AA%D8%B2%D9%84%D9%87- وعد و وعید و منزله بین المنزلتین %D9%88- از فروع اعتقادی به حساب می‌آیند %D8%A7%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D9%87 شیعه در برابر معتزله و امر به اشاعره، هاشم معروف و نهی از منکر جزء تکالیف عملی است و باید در فقه به آن پرداختالحسنی، مترجم محمدصادق عارف، مشهد: آستان قدس رضوی، ۱۳۷۹، چاپ سوم. قاضی عبدالجبار معتقد است که اصول معتزله از آن رو منحصر در پنج اصل مذکور است که تمام مخالفان دست‌کم در یکی از این اصول با ایشان اختلاف دارند. (۱۵۸)]  ==پانویس=={{پانویس}}به بیان دیگر، این پنج اصل هم وجه اشتراک معتزله است و هم اختلاف و امتیاز آنان را از سایر فرق نشان می‌دهد.