نویسنده: {{جعبه اطلاعات فرقه| عنوان = معتزله| تصویر =[[کاربرپرونده:Dastyarکتاب معتزله.jpg|فاطمه دستیاربندانگشتی]]| توضیح تصویر =کتاب معتزله|مؤسس = واصل بن عطا| گرایش = سنی| گستره جغرافیایی = بصره، بغداد| علل پیدایش =| نامهای دیگر = قدریه| فرقهها = کلامی| باورها = عقلگرایی}}
== تعريف ==
اعتزال به معنای کنارهگیری است. در فرهنگ اسلام، دو گروه به این نام خوانده شدهاند. بنابر آنچه نوبختی آورده است، نام معتزله نخستین بار بر یک گروه سیاسی اطلاق شد. بر طبق این گزارش، پس از آنکه امام علی علیهالسلام به خلافت رسید، عبدالله بن عمر، محمد بن مسلمه انصاری، اسامه بن زید و سعد بن ابی وقاص از امام کنارهگیری کردند و از ستیز با او و نیز از همراهی و حمایت وی در جنگها خودداری کردند. این دسته را معتزله خواندند و دلیل این نامگذاری، کنارهگیری آنان از امام و امت اسلامی بود<ref>آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،140.</ref>.
برخی معتزله سیاسی را کنارهگیران از امام حسن علیهالسلام و معاویه دانستهاند<ref>آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،141.</ref>. گروه دیگری که به معتزله معروف شدند دستهای از متکلمان به پیشوایی واصل بن عطا (۸۰ - ۱۳۱ هـ.ق) بودند. این گروه همان معتزله هستند.
==علت نام گذاری==درباره سبب نامیده شدن این '''اعتزال''' بهمعنای کنارهگیری است و در تاریخ اسلام بر دو گروه به معتزله سخنها گفتهانداطلاق شدهاست. برخی معتقدند نخست، گروهی از صحابه که این نام برخاسته پس از خلافت [[امام علی علیهالسلام]] از همراهی یا مقابله با او در جنگها خودداری کردند، از اعتزال جمله [[عبدالله بن عمر]]، [[محمد بن مسلمه]]، [[اسامه بن زید]] و [[سعد بن ابی وقاص]]. اینان بهسبب کنارهگیری واصل بن عطا از مجلس درس حسن بصری است<ref>آشنایی با فرق امام و مذاهب اسلامی،142امت، «معتزله» خوانده شدند.</refbr>. برخی دیگر اعتزال کاربرد دوم این واژه به فرقهای کلامی بازمیگردد که بنیانگذارش [[واصل بن عطا ]] (۸۰–۱۳۱ هـ.ق) بود. گفته شده واصل بهدلیل اختلاف نظر با [[حسن بصری]] از امت اسلام حلقه درس او کناره گرفت و مذاهب اسلامی زمان او را سبب این نامگذاری میدانند<ref>آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،143اقدام، منشأ نامگذاری فرقه معتزله شد.</refbr>.در هر دو صورت، این نکته مسلم است که اعتزال واصل درباره ایمان و کفر مرتکب کبیره بوده است. البته وجوه دیگری برخی نیز برای دلیل این نامگذاری بیان کردهاندنام را کنارهگیری آنان از مذاهب رایج دانستهاند<ref>آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،144اسلامی،63.</ref>.
==شکلگیری==
شهرستانی کنارهگیری واصل از درس حسن بصری را به این صورت نقل میکند: شخصی در مجلس درس حسن بصری از او پرسید: «در روزگار ما جماعتی پیدا شدهاند که مرتکب کبیره را کافر میدانند. این گروه "وعیدیه" (خوارج) نام دارند. جمع دیگر معتقدند که گناه به ایمان آسیبی نمیرساند. این گروه "مرجئه" هستند. عقیده تو در این باره چیست؟»
حسن در اندیشه فرو رفت، اما پیش از آنکه لب به سخن بگشاید، یکی از شاگردان گفت: «مرتکب کبیره نه مؤمن است و نه کافر، بلکه جایگاه او میان کفر و ایمان است (منزله بین المنزلتين).»
این مرد واصل بن عطا بود که اولین عقیده مکتب اعتزال را بیان میکرد. وی آن گاه به کنار یکی از ستونهای مسجد رفت و به توضیح عقیده خویش پرداخت و در پی آن حسن بصری گفت: «واصل از ما کناره گرفت (اعتزال عنا واصل).» از همان روز واصل و پیروانش به معتزله موسوم گشتند<ref>آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،145.</ref>.
معتزله با تأکید بر «عدل» و «توحید»، به «اصحاب عدل و توحید» معروف شدند و از آنان با عنوان «[[قدریه]]» نیز یاد شدهاست<ref>الملل و النحل،34.</ref> زیرا معتزله ادامۀ طبیعی برای قدریه به شمار میروند، چرا که باورهای مشترک بسیاری با یکدیگر دارند<ref>معتزله، ویکیشیعه.</ref>.
از واصل بن عطا چهار نظریه نقل شده است:
# منزلة بين المنزلتين: میان ایمان و کفر مرتبهای وجود دارد که به مرتکب کبیره اختصاص دارد.
# نفی صفات از خداوند متعال: واصل به این دلیل که لازمه اثبات صفات قدیم برای خداوند تعدد قدما و تعدد آلهه است، صفات الهی را انکار میکرد.
# اختیار انسان: از آنجا که خداوند حکیم و عادل است و شر و ظلم به او منسوب نمیشود، جایز نیست انسانها را به گناه مجبور کند و سپس آنان را به مجازات رساند. پس انسانها در انجام کارهای خود مختار و آزادند.
# حق و باطل: واصل درباره امام علی علیهالسلام و مخالفان او و نیز درباره عثمان و مخالفانش، معتقد بود که یکی از دو گروه حق و دیگری باطل و فاسق است؛ اما مشخص نیست که کدام گروه حق و کدام یک باطل هستند.
پس ==پیدایش==[[پرونده:Download.jpg|بندانگشتی]]نخستین جرقههای شکلگیری مکتب معتزله، به کنارهگیری [[واصل بن عطا]] از واصل، عمرو بن عبید حلقه درس [[حسن بصری]] بازمیگردد. بهنقل از [[شهرستانی]]، روزی در مجلس حسن بصری درباره حکم مرتکب کبیره پرسشی مطرح شد. گروهی چون [[خوارج]] (۸۰ - ۱۴۳ هـ. قوعیدیه) برادر زن واصل، جانشین او شد را کافر میدانستند و [[مرجئه]] بر این باور بودند که گناه به ایمان آسیب نمیزند. پیش از پاسخ حسن بصری، واصل بن عطا نظر خود را چنین بیان کرد: «مرتکب کبیره نه مؤمن است و نه کافر، بلکه در جایگاهی میان این دو قرار دارد». سپس از مجلس کناره گرفت و در کنار ستونی به شرح و بسط آرای واصل دیدگاه خود پرداخت. حسن بصری در واکنش گفت: «واصل از میان متکلمان مشهور معتزلی همچنین باید ما کناره گرفت»؛ از ابوالهذیل علاف (۱۳۵ - ۲۳۵ هـ. ق) آن پس، او و پیروانش به «معتزله» شهرت یافتند<ref>آشنایی با فرق و ابراهیم نظام (۱۶۰ - ۲۳۱ هـمذاهب اسلامی،63. ق) یاد کرد</ref>.
==روابط با خلفا==
معتزله در عصر بنی امیه با دستگاه حکومت روابط خوبی نداشتند، گرچه یزید بن ولید در دوره کوتاه حکومتش از آنان حمایت میکرد. معتزله در اوایل حکومت بنی عباس حالت بیطرفی به خود گرفتند؛ اما در عصر منصور و به ویژه در دوران مامون که خود با کلام و فلسفه آشنایی داشت، مورد توجه قرار گرفتند. نزدیکی معتزله به دربار عباسی چنان بالا گرفت که مامون و پس از او معتصم و واثق، خود را معتزلی خواندند و از معتزله سخت حمایت کردند. در همین هنگام بود که جدال بر سر خلق قرآن شدت گرفت و این سؤال مطرح شد که آیا کلام خدا از صفات فعل است و مخلوق و حادث میباشد یا از صفات ذات است و خالق و قدیم است؟
به اعتقاد معتزله، کلام الهی مخلوق ==اشخاص مهم==* '''واصل بن عطا (۸۰–۱۳۱ هـ.ق)''': بنیانگذار مکتب اعتزال؛ نظریه «منزلة بین المنزلتین» را مطرح کرد و حادث است و اعتقاد به قدیم بودن قرآن کفر استاز مجلس [[حسن بصری]] کناره گرفت. در مقابل، تمام اصحاب حدیث و عامه اهل سنت به قدیم بودن قرآن اعتقاد داشتند* '''عمرو بن عبید (۸۰–۱۴۳ هـ. مأمون به تشویق ق)''': جانشین واصل و حمایت معتزله، دستوری صادر کرد که بر طبق آن معتقدان به قدم قرآن باید تأدیب میشدند. در پی همین فرمان افراد زیادی، از جمله احمد بن حنبل پیشوای اهل حدیث، نخستین نظریهپردازان اعتزالی؛ به زندان افتادند تبیین و شکنجهها دیدندتثبیت آموزههای اعتزال پرداخت.* '''ابوالهذیل علاف (۱۳۵–۲۳۵ هـ. ق)''': از متکلمان برجسته معتزله؛ در تنظیم نظام فکری این وضعیت تا زمان متوکل، که دشمن معتزله و حامی اصحاب حدیث بود، ادامه مکتب نقش کلیدی داشت. در عهد وی معتزله به شدت تحت فشار قرار گرفتند * '''ابراهیم نظام (۱۶۰–۲۳۱ هـ.ق)''': متکلم و کتابهایشان طعمه حریق گردید. منتقد نوگرای معتزلی؛ با این همه، هرچند معتزله به عنوان یک فرقه سازمان یافته دیدگاههایی نو در گیرودار مبارزات منقرض شد، ولی اندیشمندان زمینه الهیات و طرفداران این فرقه در گوشه نقد فلسفی شناخته میشود<ref>آشنایی با فرق و کنار جهان اسلام تا سدهها پایدار ماندندمذاهب اسلامی،64.</ref>.
==گسترشسیر تاریخی==مکتب اعتزال معتزله در بصره به وجود آمد و رشد کرد؛ دورهٔ [[بنیامیه]] نفوذی نداشتند، اما در اواخر سده دوم هجری، بشر بن معتمر (مآغاز خلافت [[عباسیان]]، بهویژه در زمان [[مأمون]]، مورد حمایت قرار گرفتند. ۲۱۰ هـ.ق) که یکی از دانشآموختگان مدرسه بصره بود به بغداد سفر کرد در این دوره، برخی خلفا مانند مأمون، [[معتصم]] و مدرسه معتزله بغداد [[واثق]] خود را تأسیس کرد معتزلی میخواندند و به ترویج اصول مکتب اعتزال در بغداد همت گماشتنظریهٔ «خلق قرآن» را رسمی کردند. ضمن آنکه در برخی جزئیات این دیدگاه موجب برخورد با آرای بزرگان بصره مخالفت کرد، بشر به شیعه گرایش داشتمخالفان، از جمله [[احمد بن حنبل]]، شد. میتوان گفت <br>با روی کار آمدن [[متوکل]]، که در مجموع، معتزله بغداد بیش از مخالفان معتزله بصره به عقاید شیعه نزدیک استبود، حمایت دولتی پایان یافت، آثارشان سوزانده شد و فعالیتشان محدود گردید<ref>آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،64.</ref>.
از متکلمان برجسته بصره، میتوان از ابوعلی جبائی (۲۰۴ - ۲۳۵ هـورود معتزله به دربار، آنان را به یک جریان سیاسی وابسته بدل کرد که با زوال حمایت خلفا، رو به افول گذاشت.ق) <br>افزون بر این، مخالفت [[فقها]]، [[محدثان]] و فرزندش ابوهاشم جبائی (۲۷۷ - ۳۲۱ هـ.ق) [[شیعه]] با معتزله، چه از منظر علمی و قاضی عبدالجبار (۲۲۴ - ۴۱۵ هـ.ق) نام برد. محمد اسکافی (م. ۲۴۰ هـ.ق)، ابوالحسین خیاط (م. ۳۱۱ هـ.ق) چه اجتماعی، موجب کاهش اعتبار و ابوالقاسم بلخی معروف به کعبی (۲۷۳ - ۳۱۷ هـنفوذ این مکتب شد<ref>معتزله، دانشنامه اسلامی.ق) از جمله بزرگان معتزله بغداد هستند</ref>.
==روش کلامی==در اندیشه معتزله، عقل و احکام عقلی نقشی اساسی و تعیینکننده در کشف و استنباط عقاید دینی و نیز اثبات و دفاع از این عقاید بر عهده دارد. در این روش، هر مسئلهای را باید بر خرد آدمی عرضه کرد و تنها با یافتن توجیهی عقلانی برای آن، قابل پذیرش خواهد بود. مبنا و اساس این مکتب بر آن است که همه معارف اعتقادی معقول است<ref>آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،146.</ref> و جایی برای تعبد در عقاید وجود ندارد. معتزله، مانند دیگر متکلمان به نقل نیز رجوع میکردند؛ اما مفاد و محتوای نصوص دینی تنها در صورت توافق با عقل قابل قبول بود. در غیر این صورت، به تأویل و توجیه نصوص میپرداختند<ref>آشنایی با {{تاریخ فرق و مذاهب اسلامی،147.</ref>.اسلامی}}
به سخن دیگر، نقش ==عقاید مهم=='''روش عقلگرایانه'''<br>معتزله با تکیه بر عقل، باور داشتند که اصول دین باید بر پایه استدلال عقلی پذیرفته شود، نه تعبد صرف. بهنظر آنها، نقل در مکتب اعتزال، تأیید و ارشاد به حکم تنها زمانی پذیرفتنی است که با عقل است و خود به تنهایی منبع مستقلی محسوب نمیشودهماهنگ باشد. معمولاً این مبنا روش در قالب قاعده معروف معتزله "الفكر قبل ورود السمع" بیان میشود. برخی واکنش به مناظره با [[زنادقه]] و دفاع عقلانی از معتزله تا آنجا پیش رفتند که همه واجبات را عقلی دانسته دین پدید آمد و بر آن شدند که عقل حسن و قبح همه افعال را درک میکند بهتدریج به ابزار استنباط دینی نیز بدل شد<ref>آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،148اسلامی،66-65.</ref>.
زیادهروی معتزله در عقلگرایی، عمدتاً به این سبب بود که آنان در صف مقدم جدال و پیکار عقلی با زنادقه و مخالفان دین قرار داشتند و دائماً با آنان مناظره میکردند. از این رو برای تحکیم عقاید دینی به وسیله ادله عقلی و عرضه اصول اسلامی به گونهای که مورد پسند همگان قرار گیرد، تلاش بسیار کردند. این کار به تدریج موجب شد تا آنان روشی را که در مقام دفاع به کار میگرفتند، به مقام استنباط و استخراج معارف دینی سرایت دهند و نقش اصلی و تأسیسی را به عقل و مبادی عقلانی واگذار کنند.
==عقاید=='''اصول اندیشه'''<br>متکلمانی که به معتزله شهرت یافتهاند دارای اندیشههای گوناگونی # توحید: انکار صفات زاید بر ذات خداوند؛ تمام صفات الهی عین ذات او هستند .# عدل: خداوند عادل است و در بسیاری از موضوعات کلامی با یکدیگر اختلاف نظر دارندهرگز کار قبیح انجام نمیدهد. افعال خوب و بد ذاتاً چنیناند و عقل توان شناخت آنها را دارد. همین مطلب باعث شده # منزله بین المنزلتین: مرتکب گناه کبیره نه مؤمن است که این گمان پدید آید که معتزله یک مکتب خاص نیست، و نه کافر، بلکه تنها یک روش کلامی است که در آن بر عقل جایگاهی میان این دو قرار دارد.# وعد و مبادی عقلی تکیه میشود<ref>آشنایی با فرق وعید: خداوند به وعدههای پاداش و مذاهب اسلامی،149.</ref>. اما بسیاری از محققان و نیز کیفر خود معتزله، چنین اعتقادی ندارند وفادار است و اعتزال گناهکار بیتوبه را مکتب یگانهای میدانند نمیبخشد.# امر به معروف و نهی از منکر: وظیفهای شرعی که مانند دیگر فرقهها باید با شرط تأثیر و در میان پیروانش عقاید مشترک و نیز پارهای اختلاف نظرها وجود داردصورت لزوم با اقدام عملی اجرا شود<ref>آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،150اسلامی،67-66.</ref>.
معتزله برای اثبات این مطلب معمولاً پنج اصل را ==پراکندگی جمعیت==مکتب اعتزال در آغاز در [[بصره]] شکل گرفت و رشد یافت، اما در اواخر سده دوم هجری، با مهاجرت [[بشر بن معتمر]] به عنوان عقاید مشترک [[بغداد]] و ملاک تأسیس مدرسهای معتزلی بودن ذکر کردهاند در آنجا، این مکتب به پایتخت عباسیان نیز راه یافت. معتزله بغداد با تأثیرپذیری از آراء شیعه، در برخی اصول با معتزله بصره تفاوت داشتند و حتی کتابهایی به شیعه نزدیکتر بودند<ref>آشنایی با همین عنوان نوشتهاندفرق و مذاهب اسلامی،64. برای مثال، میتوان از کتابهای "الخمسة الاصول" از ابوالهذيل علاف، "الاصول الخمسة" نوشته جعفر بن حرب، و "شرح الاصول الخمسة" از قاضی عبدالجبار نام برد</ref>.
به نظر میرسد که در زمان پایهگذاری مکتب اعتزال به دست واصل بن عطا، ملاک معتزلی بودن صرفاً اعتقاد به منزله بین المنزلتین بود<ref>آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،151.</ref>. اما به تدریج و در طول زمان، اعتقاد به چهار اصل دیگر یعنی توحید، عدل، وعد و وعید، امر به معروف و نهی از منکر نیز بر فهرست عقاید معتزله افزوده شد و از ویژگیهای این مکتب به شمار آمد.
این مکتب، افزون بر دو شاخه اصلی بغداد و بصره، به بیش از بیست گروه تقسیم شد که با وجود اتفاق نظر در پنج اصل بنیادین آن، در بیشتر مسائل دیگر اختلاف نظر داشتند<ref>فرقه معتزله، ویکیفقه.</ref>.
===اصول اندیشه===
# توحید: توحید مراتب و معانی گوناگونی دارد که مهمتر از همه توحید ذاتی، توحید صفاتی و توحید افعالی است. توحید ذاتی به این معنا است که ذات پروردگار یگانه است و مثل و مانند ندارد. توحید ذاتی مورد قبول همه فرقههای اسلامی است، اما درباره توحید صفاتی و توحید افعالی در میان متکلمان اختلاف نظر جدی وجود دارد. معتزله بر خلاف اشاعره، معتقد به توحید صفاتی و منکر توحید افعالیاند. در بحث عدل و نیز در بررسی عقاید اشاعره به توحید افعالی خواهیم پرداخت و در اینجا تنها توحید صفاتی را بررسی میکنیم:
شهرستانی درباره اعتقاد معتزله به توحید صفاتی میگوید: «این سخن در آغاز ناپخته بود و واصل بن عطا در اثبات دیدگاه خود به این استدلال ساده اکتفا میکرد که لازمه اثبات صفات قدیم برای خدا تعدد خدایان است. یعنی لازمه پذیرفتن توحید ذاتی، توحید صفاتی است.» بعدها پیروان واصل در توضیح عقیده او بیان داشتند که معنای توحید صفاتی، انکار مطلق صفات نیست، بلکه مراد انکار صفات زاید بر ذات الهی و در نتیجه عینیت همه صفات با ذات اوست<ref>آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،152.</ref>.
در واقع معتزله با این نظریه در صدد رد اعتقاد اصحاب حدیث، مبنی بر اثبات صفات زاید بر ذات بودند. اگرچه انکار این نوع صفات مورد اتفاق معتزله بود، اما در فروع و جزئیات این مسئله، تفاسیر مختلفی از سوی معتزلیان مطرح شده است که مهمترین آنها عبارتند از:
* نظریه واصل بن عطا که صرفاً به انکار صفات زاید بر ذات میپرداخت و تحلیل بیشتری از واقعیت صفات الهی ارائه نمیکرد.
* نظریه ابوالهذیل علاف که تحلیل مسئله صفات، به عینیت صفات الهی با ذات او رسید. گفتاری که از ابوالهذیل در این باره نقل شده چنین است: "ان البارى تعالى عالم بعلم و علمه ذاته". بنابراین، طبق این تقریر، صفات الهی مثل علم، مورد پذیرش است، اما این صفات چیزی غیر از ذات نبوده بلکه عین ذات هستند.
نظریه ابوعلی جبائی که به انکار صفات و نیابت ذات از صفات باور داشت و در بیان نظر خویش میگفت: "البارى تعالى عالم لذاته" (یعنی خداوند برای عالم بودن به صفت علم نیازی ندارد بلکه او به ذات خویش عالم است و جاهل نیست)<ref>آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،154.</ref>.
نظریه ابوهاشم جبائی که برخلاف پدرش ابو علی، صفت الهی را پذیرفت، ولی آنها را احوال دانست. این نظر را میتوان حد وسطی میان نظریه انکار صفات زاید بر ذات خدا (معتزله) و نظریه اثبات صفات زاید بر ذات اصحاب حدیث قلمداد کرد. ابوهاشم بر آن بود که عالم بودن خدا به معنای اثبات حالتی به نام علم است و "حال" صفتی است که نه موجود است و نه معدوم، نه معلوم است و نه مجهول، یعنی حال به تنهایی قابل شناخت نیست، بلکه همیشه همراه با ذاتی شناخته میشود. اثر حال این است که شخص را از اشخاص دیگر جدا میکند.
اگر حال را موجود بدانیم، نظریه ابوهاشم به رای صفاتیه باز میگردد که بر آن اساس صفات زاید بر ذات اثبات میشود، و اگر حال را معدوم بدانیم، این نظریه به انکار صفات زاید بر ذات میگراید که از سوی دیگر معتزلیان بیان شده است. نظریه ابوهاشم آنگاه از دیگر آرا متمایز خواهد شد که احوال نه موجود باشند و نه معدوم، گرچه در این فرض اشکالات متعددی از جمله لزوم ارتفاع نقیضین مطرح خواهد شد<ref>آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،155.</ref>.
# عدل: هیچ یک از فرقههای اسلامی منکر عدل به عنوان یکی از صفات الهی نیستند<ref>آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،156.</ref>.
اختلاف متکلمان بیشتر در تفسیری است که از این مفهوم صورت میپذیرد. تفسیر معتزله و امامیه، بر اساس بینشی است که درباره حسن و قبح اعمال دارند. آنان معتقدند که افعال در ذات خویش، صرف نظر از دستور شرع، خوب یا بد هستند و عقل آدمی نیز قادر است دست کم در پارهای موارد این حسن و قبح را دریابد. بنابراین، عدل از کارهای خوب و واجب است و ظلم از کارهای بد و ناشایست است. از سوی دیگر، چون خداوند از هر گونه امر قبیح و ناروا مبرّاست، پس لزوماً کارهایش بر طبق عدل است و هر چه عقل مصداق ظلم تشخیص دهد، خداوند انجام نخواهد داد.
معتزله از این تفسیر به نتایج متعددی رسیدند؛ از جمله میتوان به انکار جبر و اثبات اختیار برای انسان و رد توحید افعالی اشاعره - به این معنا که خداوند فاعل همه اعمال است - اشاره کرد<ref>آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،157.</ref>. از نظر معتزله، یکی دیگر از لوازم عدل، رد تکلیف مالا یطاق و عذاب کردن اطفال مشرکان بر اثر گناه پدران است. در مباحث آینده خواهیم دید که هیچ یک از این لوازم مورد پذیرش اشاعره نیست.
# منزلة بین المنزلتین==منابع تکمیلی==* [https: معتزله در مقابل خوارج و مرجئه معتقدند که مرتکب کبیره نه کافر است و نه مؤمن؛ بلکه منزلت و مقامی بین کفر و ایمان دارد (توضیح این نظریه قبلاً گذشت)//ketabnak.# منزلة بین المنزلتین: com/book/122720/%D9%85%D8%B9%D8%AA%D8%B2%D9%84%D9%87 معتزله در مقابل خوارج و مرجئه معتقدند که مرتکب کبیره نه کافر است و نه مؤمن؛ بلکه منزلت و مقامی بین کفر و ایمان دارد (توضیح این نظریه قبلاً گذشت).# وعد و وعید: "وعد" به معنای نوید به پاداش است بررسی و "وعید" به معنای تهدید به کیفر تحقیق در بیان احوال، افکار و عذاب است. به عقیده آثار معتزله، خداوند همانگونه که خلف وعده نمیکند (این مطلب مورد اجماع همه مسلمانان است)، خلف وعید نیز از او سر نمیزند. بنابراین، تمام تهدیدها و کیفرهایی که درباره کافران و فاسقان در قرآن و روایات آمده است، در روز قیامت به وقوع خواهد پیوست و محال است که خداوند آنها را ببخشد مگر آنکه در دنیا توبه کرده باشندمحمود یزدیمطلقفاضل، مشهد: نشر قاف، ۱۳۸۶، چاپ دوم.]# امر به معروف و نهی از منکر* [https: این اصل مورد اتفاق مسلمانان است و اختلاف تنها در مراتب و شرایط آن است//noorlib. خوارج برای امر به معروف و نهی از منکر شرط و حدی نمیشناختند، اما برخی از اصحاب حدیث، مانند احمد بن حنبل، آن را صرفاً ir/book/info/12293/%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D8%AA%D8%B2%D9%84%D9%87-%D9%88-%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D9%87 شیعه در محدوده قلب و زبان میپذیرند نه در محدوده عمل برابر معتزله و قیام مسلحانه. معتزله برای امر به اشاعره، هاشم معروف و نهی از منکر شروطی مانند احتمال تأثیر و عدم مفسده قائلند؛ اما آن را به قلب و زبان محدود نمیکنند و بر این باورند که اگر منکرات شایع شود یا حکومت ستمگر باشد، بر مسلمانان واجب است تا قوای لازم را فراهم کنند و بر فساد و ستم بشورندالحسنی، مترجم محمدصادق عارف، مشهد: آستان قدس رضوی، ۱۳۷۹، چاپ سوم.] ==پانویس=={{پانویس}}
همانطور که میبینیم، از پنج اصل معتزله، تنها دو اصل - توحید و عدل - از اصول مهم اعتقادیاند، اما دو اصل دیگر - وعد و وعید و منزله بین المنزلتین - از فروع اعتقادی به حساب میآیند و امر به معروف و نهی از منکر جزء تکالیف عملی است و باید در فقه به آن پرداخت. قاضی عبدالجبار معتقد است که اصول معتزله از آن رو منحصر در پنج اصل مذکور است که تمام مخالفان دستکم در یکی از این اصول با ایشان اختلاف دارند<ref>آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،158.</ref>.
به بیان دیگر، این پنج اصل هم وجه اشتراک معتزله است و هم اختلاف و امتیاز آنان را از سایر فرق نشان میدهد.
==منابع==
* آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی، رضا برنجکار، قمنویسنده: نشر طه. 1387. فایل pdf.[[کاربر:Dastyar|فاطمه دستیار]]
==پانویس==* آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی، رضا برنجکار، قم: نشر طه، 1387، فایل pdf.{{پانویس}}* الملل و انحل، ابوالفتح محمد بن عبدالکریم شهرستانی، ترجمه افضلالدین صدرترکه اصفهانی، تصحیح سیدمحمدرضا جلالی نائینی، چاپخانه تابان، ۱۳۳۵، چاپ دوم.* معتزله، دانشنامه اسلامی.* معتزله، ویکیشیعه.* فرقه معتزله، ویکیفقه.
==منابع تکمیلی==[[رده:فرق و مذاهب اسلامی]]
